Afhending Íslensku bókmenntaverðlaunanna og Blóðdropans

Forseti Íslands, Halla Tómasdóttir, afhenti miðvikudaginn 11. febrúar, Íslensku bókmenntaverðlaunin og Íslensku glæpasagnaverðlaunin Blóðdropann, við hátíðlega athöfn á Bessastöðum. Verðlaunagripurinn Blængur, blásvartur hrafn steyptur í kopar, eftir myndlistarmanninn Matthías Rúnar Sigursson, var afhentur verðlaunahöfum Íslensku bókmenntaverðlaunanna í þriðja sinn. 

Fjögurra manna lokadómnefnd valdi verkin úr hópi tuttugu bóka sem tilnefndar voru til verðlaunanna í desember á síðasta ári þegar fimm bækur voru tilnefndar í hverjum flokki. Verðlaunin nema einni milljón króna fyrir hvert verðlaunaverk og eru kostuð af Félagi íslenskra bókaútgefenda. Lokadómnefnd skipuðu þau Andri Már Sigurðsson, Ásrún Matthíasdóttir, Dagrún Ósk Jónsdóttir, Davíð Roach Gunnarsson og Ástráður Eysteinsson, sem var formaður nefndarinnar.

Blóðdropann hlaut að þessu sinni:

Margrét Höskuldsdóttir
Lokar augum blám
Útgefandi: Vaka Helgafell

Umsögn lokadómnefndar:

Skáldsagan Lokar augum blám gerist á sjö dögum á Vestfjörðum. Hvarf tveggja manna ýtir af stað lögreglurannsókn. Í stuttum og snörpum köflum kynnast lesendur umtalsverðum fjölda fólks á ýmsum stöðum. Innbyrðis tengsl kaflanna skýrast smám saman og með þeim fléttar höfundar atburðarás vikunnar haganlega, ásamt atriðum úr forsögu og fyrri kynnum persónanna. Velheppnað raunsæissnið sögunnar byggist meðal annars á hinu vestfirska umhverfi sem höfundur endurskapar af staðarþekkingu og næmni sem skilar sér í vel skrifuðum texta. Spennan í verkinu er hins vegar tengd tímanum. Hann lætur ekki hemja sig og  teygir sig út fyrir viðburði þessarar viku, aftur í fortíð þar sem reynast vera sár og draugar er virðast ætla að vakna til nýs lífs.
 

Íslensku bókmenntaverðlaunin skiptast  í þrjá flokka og þau sem að þessu sinni hlutu verðlaunin voru:

Barna- og ungmennabækur:

Ævar Þór Benediktsson og Elín Elísabet Einarsdóttir myndhöfundur
Skólastjórinn
Útgefandi: Mál og menning

Umsögn lokadómnefndar:

Hið ómögulega gerist: 12 ára drengur, Salvar að nafni, sækir um embætti skólastjóra og fær starfið. Með lista fullan af hugmyndum og viljann að vopni reynir hann sitt besta til að bæta líðan nemenda, til dæmis með því að hafa kandífloss í hádegismat og grís í hverjum bekk. Þetta er galsafengin og bráðskemmtileg en einnig vel unnin og íhugul saga um lykilstofnun þjóðfélagsins, þar sem börn, unglingar, skólastarfsfólk og foreldrar eiga mikilvæg og margvísleg samskipti. Lesendur eru jafnframt hvattir til umhugsunar um vald, skilning, ábyrgð, viðmót og samvinnu á slíkum stað. Persónur bókarinnar eru fjölbreyttar og marglaga en eiga það sameiginlegt að vilja gera það sem er skólanum fyrir bestu, þótt þær séu ekki endilega sammála um brýnustu viðfangsefnin hverju sinni.

 

Fræðibækur og rit almenns efnis:

Kristín Svava Tómasdóttir
Fröken Dúlla: ævisaga
Útgefandi: Benedikt bókaútgáfa

Umsögn lokadómnefndar:

Starf Jóhönnu Knudsen á vegum hins opinbera í Reykjavík á tímum síðari heimsstyrjaldar hefur ekki hlotið góð eftirmæli, svo vægt sé til orða tekið. Hún hefur verið umtöluð sem harðsnúinn siðgæðisvörður, jafnvel þannig að ætla mætti að hún hafi borið meginábyrgð á viðbrögðum íslenskra stjórnvalda við „ástandinu“ svokallaða. Í bókinni Fröken Dúlla fjallar Kristín Svava Tómasdóttir ítarlega  og vafningalaust um þessi verkefni hjúkrunarkonunnar sem gerðist lögreglukona um hríð, og þannig veitir höfundurinn lesendum sínum tækifæri til að ígrunda þetta hlutverk Jóhönnu frá mismunandi sjónarhornum. En það gerðist margt annað áhugavert í lífi Jóhönnu og í verki sínu birtir Kristín Svava marghliða og heildstæða mynd af öllum æviferli þessarar konu sem var í senn óvenjuleg og sjálfstæð en jafnframt einlæg fjölskyldumanneskja. Þetta er sérstaklega vel skrifuð, víðsýn og grípandi ævisaga, unnin af fræðilegri alúð og hæfileika til að tengja persónusögu Jóhönnu við umfangsmikið breytingaskeið íslensks þjóðfélags.

 

Skáldverk:

Sigrún Pálsdóttir
Blái pardusinn: hljóðbók
Útgefandi: Mál og menning

Umsögn lokadómnefndar:

Blái pardusinn er djörf formtilraun í íslenskum bókmenntum. Bókin ber undirtitilinn Hljóðbók, sem vísar til vinsællar sagnamiðlunar í seinni tíð en hún á sér jafnframt eldri fyrirmyndir, til dæmis í útvarpi og við rúmstokk barna. Í verki Sigrúnar er hljóðið flutt yfir í bókartexta, í verki þar sem þrír hlustendur bókarinnar koma við sögu. Tvö þeirra hafa reyndar misst af drjúgum hluta hennar en þriðji hlustandinn kemur þeim til aðstoðar og þar með má segja að hugtakið „hljóðbók“ hafi teygt sig yfir í endursögn og samræður um inntak og gildi skáldverka, í þessu tilviki um örlög aðalpersónunnar, einfarans og heimskonunnar Lönu Marteinsdóttur. Hún stóð á sínum tíma frammi fyrir brothættri heimsmynd á sögulegum átakatímum; mynd sem er um margt að teiknast upp að nýju um þessar mundir. Á einum stað í textanum er vikið að „skurðpunkti skáldskapar og sagnfræði“ og sagan sjálf spyr ögrandi spurninga um einmitt þennan skurðpunkt sem og hin ýmsu tengsl sögulegs skilnings, máttar skáldskaparins og lífsferils mannverunnar. Blái pardusinn er ögrandi og spennandi bók – og það gildir um hana, eins og lífið, að lesandi fær ekki að vita allt.

 

Eftirfarandi höfundar voru tilnefndir í flokki Íslensku glæpasagnaverðlaunanna Blóðdropans:

Anna Rún Frímannsdóttir: Eftirför, útg. Salka

Eva Björg Ægisdóttir: Allar litlu lygarnar, útg. Veröld

Lilja Sigurðardóttir: Alfa, útg. Mál og menning

Margrét S. Höskuldsdóttir: Lokar augum blám, útg. Mál og menning

Reynir Finndal Grétarsson: Líf, útg. Sögur útgáfa

Dómnefnd fyrir tilnefningar skipuðu: Ásrún Matthíasdóttir, formaður dómnefndar, Brynhildur Björnsdóttir og Ómar Valdimarsson.

 

Eftirfarandi höfundar voru tilnefndir í flokki barna- og ungmennabóka:

Arndís Þórarinsdóttir: Sólgos, útg. Mál og menning

Birna Daníelsdóttir: Ég bý í risalandi, útg. Vaka Helgafell

Lóa Hlín Hjálmtýsdóttir: Rækjuvík: Saga um dularfull skeyti og stuð, útg. Salka

Sesselía Ólafs: Silfurberg, útg. Bókabeitan

Ævar Þór Benediktsson og Elín Elísabet Einarsdóttir myndhöfundur: Skólastjórinn, útg. Mál og menning

Dómnefnd fyrir tilnefningar skipuðu: Andri Már Sigurðsson, formaður dómnefndar, Gunnur Vilborg Guðjónsdóttir og Karitas Mörtudóttir Bjarkadóttir.
 

Eftirfarandi höfundar voru tilnefndir í flokki fræðibóka og rita almenns efnis:

Chanel Björk Sturludóttir, Elinóra Guðmundsdóttir og Elínborg Kolbeinsdóttir: Hennar rödd: Sögur kvenna af erlendum uppruna á Íslandi, útg. Vía útgáfa

Davíð Ólafsson og Arndís S. Árnadóttir: Mynd & hand: Skólasaga 1939–1999, útg. Sögufélag

Gunnar V. Andrésson og Sigmundur Ernir Rúnarsson: Spegill þjóðar: Fréttamyndir í fimmtíu ár og sagan á bak við þær, útg. Mál og menning

Kristín Svava Tómasdóttir: Fröken Dúlla: ævisaga, útg. Benedikt bókaútgáfa

Sigrún Alba Sigurðardóttir: Þegar mamma mín dó, útg. Mál og menning
Dómnefnd fyrir tilnefningar skipuðu: Björn Teitsson, Dagrún Ósk Jónsdóttir, formaður dómnefndar og Magnús Lyngdal Magnússon

 

Eftirfarandi höfundar voru tilnefndir í flokki skáldverka:

Eiríkur Jónsson: Andrými: kviksögur, útg. Bjartur

Haukur Már Helgason: Staðreyndirnar, útg. Mál og menning

Jón Kalman Stefánsson: Þyngsta frumefnið, útg. Benedikt bókaútgáfa

Sigrún Pálsdóttir: Blái pardusinn: hljóðbók, útg. Mál og menning

Þórdís Helgadóttir: Lausaletur, útg. Mál og menning

Dómnefnd fyrir tilnefningar skipuðu: Davíð Roach Gunnarsson, formaður dómnefndar, Guðrún Garðarsdóttir og Gyða Sigfinnsdóttir.

Íslensku bókmenntaverðlaunin
Íslensku bókmenntaverðlaununum var komið á fót árið 1989 í tilefni af 100 ára afmæli Félags íslenskra bókaútgefenda sem stofnað var í Reykjavík í janúar 1889. Fyrsta árið var verðlaununum ekki skipt í flokka en tilnefndar alls 10 bækur. Fyrsti verðlaunahafinn var ljóðskáldið Stefán Hörður Grímsson sem hlaut verðlaunin fyrir bókina Yfir heiðan morgun. Árið eftir var tilhögun verðlaunanna breytt þannig að tilnefndar bækur skiptust í tvo flokka, fagurbækur annars vegar og fræðibækur og rit almenns efnis hins vegar. Þannig héldust verðlaunin til ársins 2013 en þá bættist við flokkur barna- og ungmennabóka. Árið 2020 var flokki fagurbóka eða fagurbókmennta eins og einnig var notað, breytt í flokk skáldverka. Árið 2022 tók Félag íslenskra bókaútgefenda að sér framkvæmd og fjármögnun Íslensku glæpasagnaverðlaunanna Blóðdropans. Verðlaunaveiting þeirra og tilnefningar fara fram samhliða Íslensku bókmenntaverðlaununum.

Þau sem hlotið hafa Íslensku bókmenntaverðlaunin eru:

1989 Stefán Hörður Grímsson

1990 Fríða Á. Sigurðardóttir og Hörður Ágústsson

1991 Guðbergur Bergsson og Guðjón Friðriksson

1992 Þorsteinn frá Hamri og Vésteinn Ólason, Guðrún Nordal, Sverrir Tómasson

1993 Hannes Pétursson og Jón G. Friðjónsson

1994 Vigdís Grímsdóttir og Silja Aðalsteinsdóttir

1995 Steinunn Sigurðardóttir og Þór Whitehead

1996 Böðvar Guðmundsson og Þorsteinn Gylfason

1997 Guðbergur Bergsson og Guðjón Friðriksson

1998 Hörður Ágústsson og Thor Vilhjálmsson

1999 Andri Snær Magnason og Páll Valsson

2000 Gyrðir Elíasson og Guðmundur Páll Ólafsson

2001 Hallgrímur Helgason og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir

2002 Ingibjörg Haraldsdóttir og Pétur M. Jónasson, Páll Hersteinsson

2003 Ólafur Gunnarsson og Guðjón Friðriksson

2004 Auður Jónsdóttir og Halldór Guðmundsson

2005 Jón Kalman Stefánsson og Kristín G. Guðnadóttir, Gylfi Gíslason, Arthur C. Danto, Matthías Johannessen, Silja Aðalsteinsdóttir og Eiríkur Þorláksson

2006 Ólafur Jóhann Ólafsson og Andri Snær Magnason

2007 Sigurður Pálsson og Þorsteinn Þorsteinsson

2008 Einar Kárason og Þorvaldur Kristinsson

2009 Guðmundur Óskarsson og Helgi Björnsson

2010 Gerður Kristný og Helgi Hallgrímsson

2011 Guðrún Eva Mínervudóttir og Páll Björnsson

2012 Eiríkur Örn Norðdahl og Gunnar F. Guðmundsson

2013 Andri Snær Magnason, Guðbjörg Kristjánsdóttir og Sjón

2014 Bryndís Björgvinsdóttir, Snorri Baldursson og Ófeigur Sigurðsson

2015 Gunnar Helgason, Gunnar Þór Bjarnason, og Einar Már Guðmundsson

2016 Hildur Knútsdóttir, Ragnar Axelsson og Auður Ava Ólafsdóttir

2017 Áslaug Jónsdóttir, Rakel Helmsdal og Kalle Güettler, Unnur Þóra Jökulsdóttir og
Kristín Eiríksdóttir.

2018 Sigrún Eldjárn, Hörður Kristinsson, Þóra Ellen Þórhallsdóttir, Jón Baldur Hlíðberg og Hallgrímur Helgason.

2019 Bergrún Íris Sævarsdóttir, Jón Viðar Jónsson, og Sölvi Björn Sigurðsson

2020 Arndís Þórarinsdóttir, Hulda Sigrún Bjarnadóttir, Sumarliði R. Ísleifsson og Elísabet Kristín Jökulsdóttir

2021 Þórunn Rakel Gylfadóttir, Sigrún Helgadóttir og Hallgrímur Helgason

2022 Arndís Þórarinsdóttir, Ragnar Stefánsson og Pedro Gunnlaugur Garcia

2023 Gunnar Helgason og Rán Flygenring, myndhöfundur, Haraldur Sigurðsson og Steinunn Sigurðardóttir

2024 Rán Flygenring, Guðjón Friðriksson og Kristín Ómarsdóttir

2025 Ævar Þór Benediktsson og Elín Elísabet Einarsdóttir myndhöfundur, Kristín Svava Tómasdóttir og Sigrún Pálsdóttir.

 

Samtals hafa frá upphafi 87 höfundar fengið verðlaunin, eftirfarandi oftar en einu sinni: Guðjón Friðriksson (4), Andri Snær Magnason (3), Hallgrímur Helgason (3), Arndís Þórarinsdóttir (2), Guðbergur Bergsson (2), Gunnar Helgason (2), Hörður Ágústsson (2), Rán Flygenring (2), Silja Aðalsteinsdóttir (2) og Steinunn Sigurðardóttir (2).

 

Þau sem hlotið hafa Íslensku glæpasagnaverðlaunin Blóðdropann eru:

2007 Stefán Máni: Skipið (útg. 2006)

2008 Arnaldur Indriðason: Harðskafi (útg. 2007)

2009 Ævar Örn Jósepsson: Land tækifæranna (útg. 2008)

2010 Helgi Ingólfsson: Þegar kóngur kokm (útg. 2009)

2011 Yrsa Sigurðardóttir: Ég man þig (útg. 2010)

2012 Sigurjón Pálsson: Klækir (útg. 2011)

2013 Stefán Máni: Húsið (útg. 2012)

2014 Stefán Máni: Grimmd (útg. 2013)

2015 Yrsa Sigurðardóttir: DNA (útg. 2014)

2016 Óskar Guðmundsson: Hilma (útg. 2015)

2017 Arnaldur Indriðason: Petsamo (útg. 2016)

2018 Lilja Sigurðardóttir: Búrið (útg. 2017)

2019 Lilja Sigurðardóttir: Svik (útg. 2018)

2020 Sólveig Pálsdóttir: Fjötrar (útg. 2019)

2021 Yrsa Sigurðardóttir: Bráðin (útg. 2020)

2022 Ragnheiður Gestsdóttir: Farangur (útg. 2021)

2022 Skúli Sigurðsson: Stóri bróði

2023 Eva Björg Ægisdóttir: Heim fyrir myrkur

2024 Stefán Máni: Dauðinn einn var vitni

2025 Margrét Höskuldsdóttir: Lokar augum blám

Samtals hafa frá upphafi 13 rithöfundar fengið verðlaunin, eftirfarandi oftar en einu sinni: Stefán Máni (4), Yrsa Sigurðardóttir (3), Arnaldur Indriðason (2) og Lilja Sigurðardóttir (2).