Hvernig á að framtíðast? Fanny Sissoko og Martyna Karolina Daniel

Velkomin í viðtalaröð J.J. Mancho: Annálar úr framtíðinni! J.J. Mancho er listamaður búsettur í Reykjavík sem vann að því að skrásetja Framtíðarfestivalið sem haldin var á Borgarbókasafninu Grófinni í mars 2026. Hann tók viðtöl við umsjónarfólk vinnustofa og verkefnastjóra og vinnur nú einnig að myndefni.

HVERNIG Á AÐ FRAMTÍÐAST? FANNY SISSOKO OG MARTYNA KAROLINA DANIEL

Martyna Karolina Daniel og Fanny Sanne Sissoko voru gestgjafar Framtíðarfestivalsins 2026. Í ár ákváðu þær að vinna með einfalda en sterka spurningu: Hvernig á að framtíðast? Martyna er verkefnastjóri aðgengis og samfélagsþátttöku og Fanny verkefnastjóri inngildingar og fræðslu á Borgarbókasafninu. 

JJ: Hvernig mynduð þið lýsa Framtíðarfestivalinu í fáeinum orðum? 

Fanny: Í ár var þetta tveggja vikna hátíð á Borgarbókasafninu Grófinni. Við buðum fólki að æfa sig í þeirri framtíð sem það vill sjá, sem aftur vonandi skilar sér í umhyggjusamari framtíð. Við héldum ýmsar vinnustofur - sumar einblíndu á ræktun plantna, aðrar á að aftengjast eða vera meðvitaðri um tækni, og og enn aðrar könnuðu einfaldlega samband okkar við framtíðina. 

Martyna: Hátíðin er hápunktur stærra verkefnis sem rúllar árið um kring á bókasafninu. Nú höfum við prófað tvær mjög ólíkar útgáfur af henni og það er dásamlegt að læra með samstarfsaðilum okkar og þátttakendum sem móta hátíðina. Það sem var svo gott við útgáfuna í ár var áherslan á verklegar æfingar. Við spurðum okkur sjálf: „Hvað þurfum við að læra og hvað getum við gert með líkamanum?“ Að gera eitthvað með höndunum er frábær leið til að brjóta ísinn; það er miklu auðveldara að tengjast ókunnugum þegar maður er að skapa eitthvað saman frekar en að sitja bara aðgerðalaus í áhorfendahópi. 

Fyrsta Framtíðarfestivalið var haldið í janúar 2025. Það var eins dags hátíð sem tók algerlega yfir bókasafnið í Grófinni. Viðburðir áttu sér stað samtímis, á hverri hæð, fyrir ólíka hópa þátttakenda. Þetta var hraður og orkumikill dagur sem ætlað var að tengja saman fólk sem hefði annars ekki hist. Af þeirri ástæðu var svo dásamlegt að prófa allt aðra nálgun í ár. Við tókum upp hægari hraða og gáfum hlutunum tíma til að þróast lífrænt. 

J: Hvernig varð hugmyndin að því að búa til menningarlega samkomu um framtíðina, upphaflega til?  

M: Fyrir fyrstu útgáfuna kom hugmyndin frá okkur Dögg, samstarfskonu minni. Við höfum ólíkan bakgrunn – minn er úr myndlist og hennar úr heimspeki – en við gerðum okkur báðar grein fyrir því að við höfðum notið þeirra forréttinda að læra að ímynda okkur og gera tilraunir í námi okkar. Þar sem markmið bókasafnsins er að auka aðgang að verkfærum og þekkingu, fannst okkur að það ætti einnig að gera ímyndunaraflið aðgengilegra almenningi. Við vildum færa okkur frá þungum, dystópískum frásögnum sem frysta okkur í aðgerðaleysi. Í ár, gekk Fanny svo til liðs við verkefnið og hugmyndin þróaðist. 

F: Á fyrsta ári ímynduðu þátttakendur sér framtíðina eftir 100 ár. Í ár vildum við einbeita okkur að aðgerðum og því sem þú getur gert með höndunum þínum, núna. Við sjáum ekki tímann sem stranga línu; við sjáum framtíðina sem eitthvað sem er að gerast núna, á meðan við erum að tala erum við að búa hana til. Hver aðgerð færir tímalínu í aðra átt, þess vegna vildum við einbeita okkur að iðkun, nærveru og höndunum! 

M: Þess vegna var þetta ár mjög tengt skynjun. Við unnum með mold, leir, pappír og textíl. Efni til að snerta. Minningin er djúpt tengd skynfærunum og við vildum að fólk skapaði jákvæðar minningar í núinu sem munu hjálpa þeim að lifa í þeirri framtíð sem það vill lifa í. Það varð öflug tenging í allri þessari flóknu tímalínu, líka að tala um fortíð okkar, einstaka minningar, á meðan við vorum líka að æfa okkur í að lifa í umhyggjusamari framtíð. 

J: Að gera þessa hátíð virðist vera nokkuð persónulegt fyrir ykkur. Hvernig mynduð þið skilgreina hlutverk ykkar í tengslum við hátíðina? 

F: Við vorum skipuleggjendur og sýningarstjórar. Í fyrra var opið kall, óskað eftir hugmyndum og valnefnd skipuð, en í ár þurftum við að bregðast hratt við þannig að við hönnuðum grunnrammann og höfðum samband við ákveðna gestgjafa en við gáfum líka rými fyrir fólk til að koma með hugmyndir og móta sína eigin viðburði. En hvað varðar hlutverk okkar gátum við notið hátíðarinnar, engin þörf á okkur að vinna á bak við tjöldin. Við skipulögðum það þannig að viðburðirnir yrðu endurteknir, með tíma fyrir fólk til að koma og fara. Við vorum líka þátttakendur, jafnt sem gestgjafar. 

M: Það var gríðarlegur munur frá fyrsta ári, ég man ekki eftir að hafa tekið þátt í neinum vinnustofum þá. Ég mjög sammála Fanny, við gátum valið og haft framtíðarsýn um það sem við vildum, en þessi framtíðarsýn, þetta rammaverk var skýrt en sveigjanlegt. Til dæmis hafði fólk samband við okkur með hugmyndir sem pössuðu fullkomlega og við gátum samþætt þær óaðfinnanlega. Þessi sveigjanleiki er líka ástæðan fyrir því að hátíðin nær lengra en tveggja vikna tímaramma sinn. Við erum að byggja upp þessi tengsl í langan tíma og nú höfum við röð viðburða sem við köllum „Eftir framtíðina“ og kannski nær næsta hátíð að sveiflast og byrjum þá á „Fyrir framtíðina“ til að skapa eins konar skriðþunga fyrir næstu hátíð. 

Við lögðum líka mikla áherslu á leik. Stundum horfir fólk á leikræna starfsemi og gerir sér ekki grein fyrir því hversu mikið maður er í raun að læra. Við þurfum ekki að taka okkur of alvarlega til að gera vinna mjög mikilvægt starf. Einnig þarf ekki mjög sérhæfða færni til að taka þátt, sem gerir námsumhverfið miklu aðgengilegra.  

J: Allar þessar vinnustofur hjálpa til við að byggja upp ákveðið hugarfar - hugarfar sem er samfélagsmiðað, leikandi og bjartsýnna, sem gengur gegn hefðbundinni dystopískri framtíðarsýn. Var það skýrt markmið frá upphafi að byggja upp þetta hugarfar? 

F: Ég held að við báðar höfum alltaf forgangsraðað þátttöku í fyrri verkefnum okkar, sem þýðir að við teljum að fólk hafi vald til að gera hluti fyrir sig. Hugsunarháttur sem við viljum forðast er að vera óvirkur og vonlaus gagnvart framtíðinni. Við trúum á einstaklingsvald, jafnvel þegar það er frekar takmarkað, það er samt vald. Kannski er það eitthvað sem við þurfum ekki að ræða sérstaklega, þar sem það er grundvöllur þess sem við trúum. 

M: Einnig þrífast kúgandi kerfi, eins og það sem við búum í (ég er ekki að tala um Ísland), á því að fólk gleymir því hvað það er öflugt. Þannig virkar það, þú lætur fólk finnast það lítið, vonlaust og hrætt. Og svo geturðu gert hvað sem þú vilt við það. Spurningin er því hvernig getur þú barist gegn þessu? Þú berst ekki við þetta með vopnum, þú munt aldrei vinna; þú berst við það af umhyggju, gleði, tengingu og trú á að þú skiptir máli og að gjörðir þínar ættu að vera þýðingarmiklar. Hversu lítið sem framlag þitt er, þá hefur þú samt vald. 

Eins og Fanny sagði þá er mikið vald sem fylgir því að vera sýningastjórar.  Sérstaklega þegar þú vinnur fyrir opinbera geirann og þarft að móta menningardagskrá sem er aðgengileg öllum í borginni, án endurgjalds. Við tókum þetta mjög alvarlega, þess vegna var eina rétta leiðin til  að hanna verkefnin í sameiningu og hafa þau þátttökumiðuð. Við höfum framtíðarsýn, en við ákveðum ekki hvert einasta smáatriði. Við látum fólk taka frumkvæðið og stundum látum við meðvitað skoðanir okkar ekki í ljós.    

J: Er fræsafnið varanleg viðbót í Grófinu? 

M: Klárlega. Fræsafnið er komið til að vera, og við byrjuðum líka á kryddjurtagarðinum. 

F: Ég var ekki viss um hvernig fólk myndi bregðast við þessari vinnustofu, en hún reyndist vera sú vinsælasta. Miðað við tímasetningu hátíðarinnar, í mars, er það fínt fyrir fólk, sérstaklega innflytjendur sem þrá vorið, að bjóða þeim að taka með heim grænt (fræ og jurtir) sem vex eftir nokkrar vikur. 

M: Ég hitti nýlega nokkur sem komu til að sá fræjum og sögðu mér að plönturnar þeirra dafni vel. Þá áttaði ég mig á að fólk er enn að vökva plönturnar sínar, sem daglega áminningu um tímann sem það sáði fræjunum á bókasafninu. 

Blaðamaður sem tók viðtal við okkur benti nýlega á að enginn væri vonbetri en bóndi sem sáir fræi í jörðina. Þrátt fyrir hörmulegar fréttir krefst sáning umhyggju og djúprar vonar um að hlutirnir gangi vel. 

J: Hvað viljið þið skilja  eftir fyrir komandi kynslóðir sem okkur skortir kannski í dag, eða sem þær munu þurfa meira af í framtíðinni? 

F: Ég myndi vilja tryggja að þær hefðu rými þar sem þær geta bara „verið“. Mér finnst það vera færri og færri rými þar sem fólk getur bara „verið“ án þess að þurfa að vera afkastamikið, vinna eða koma fram sem útgáfa af sjálfum sér. Ég vil að komandi kynslóðir upplifi þess konar frelsi - í raun bernsku tíunda áratugarins. [hlær] 

M: Mér finnst svar Fanny frábært og ég óska þess sama. Ég vil líka bæta við að, sérstaklega á Íslandi, óska ég þess að það væru fleiri staðir til að rækta mat. Það er erfitt að búa á eyju með erfiðu loftslagi, en við höfum svo mikið pláss. Mig langar að sjá samfélagsgarða í öllum hverfum, líkt og það væri eitthvað hefðbundið. Jafnvel þótt þú búir í íbúð gætirðu haft aðgang að sameiginlegum garði þar sem þú gætir ræktað gúrkur, kartöflur, myntu eða grænkál. Það myndi gera okkur sjálfbærari, byggja upp samfélag og styrkja tengsl okkar við náttúruna. 

Nánari upplýsingar veitir:
Martyna Karolina Daniel
Verkefnastjóri – Aðgengi og samfélagsleg þátttaka
martyna.karolina.daniel@reykjavik.is