Að byggja upp betri framtíð með bókasöfnum: Viðtal við Jamie Johnston

Við fengum Jamie Johnston, prófessor í bókasafns- og upplýsingafræði við Háskóla Íslands, til að segja okkur frá starfi sínu, tengslum við bókasöfn og því hlutverki sem þau gegna í nútímasamfélagi. Jamie Johnston hefur reynslu af starfi bæði á bókasöfnum og í háskólastarfi vítt og breitt um Norðurlöndin. Verk hennar snúast um hvernig bókasöfn og menningarstofnanir geta stutt við lestur og nám, eflt samfélög, ýtt undir stafræna læsi og skapað fólki tækifæri til að taka virkari þátt í samfélaginu.

Hvenær kviknaði áhugi þinn á bókasöfnum og því hlutverki sem þau gegna í nútímasamfélagi?

Ég á margar góðar minningar frá því að fara á bókasafn sem barn og tengi það sterkt við ást mína á lestri og áframhaldandi notkun á bókasöfnum. Hins vegar kviknaði áhugi minn á bókasöfnum og víðtækara hlutverki þeirra þegar ég varð ögn eldri. Amma mín var bókasafnsfræðingur við samfélagsháskóla, og ég man eftir að heimsækja hana í vinnuna og fræðast um allar þær leiðir sem bókasöfn styðja fólk, umfram hefðbundin bókaútlán og upplýsingaþjónustu. Að heyra hvernig hún aðstoðaði alþjóðlega nemendur með því að hjálpa þeim að æfa sig í tali, útbúa ferilskrár, fara í gegnum atvinnuviðtöl og ná árangri í námi með rannsóknum og ritun – það markaði sérstaklega djúp spor í mig. Í gegnum samtöl okkar um starf hennar fór ég að skilja að bókasöfn hafa oft áhrif á líf fólks á þann hátt sem við sjáum ekki alltaf, með því að skapa tækifæri sem móta bæði fólk og samfélögin í kringum það.

Síðar, þegar ég flutti til Íslands, upplifði ég þetta á eigin skinni. Eins og margir nýir landsmenn reyndi ég að aðlagast menningunni og skilja hvernig ég gæti orðið hluti af nýju samfélagi, og ég leitaði á bókasafnið bæði til að kanna íslenskar bókmenntir, finna námsefni fyrir tungumálanámið – sérstaklega barnabækur – og sem stað þar sem ég fann tengsl og samfélag, einkum eftir að ég eignaðist mitt fyrsta barn. Frá fyrstu flutningunum til Íslands hef ég búið í þremur öðrum löndum, og alltaf hafa bókasöfn verið fastur punktur fyrir mig og fjölskylduna mína. Í gegnum árin hafa bókasöfn hjálpað okkur að læra ný tungumál, kynnt okkur fyrir nýjum menningarheimum, stutt við menntun okkar og veitt okkur staði þar sem við gátum tengst samfélaginu í kringum okkur. Á sama tíma varð ég líka vitni að því hvernig bókasöfn sköpuðu svipuð tækifæri fyrir mörg önnur, og þjónuðu sem rými lærdóms, tengsla og þátttöku í samfélagslífinu. Þessi reynsla heldur áfram að veita mér innblástur og móta rannsóknir mínar og hvernig ég hugsa um bæði það hlutverk sem bókasöfn gegna og víðtækari möguleika þeirra í samfélaginu. 

Hvernig tengist starf þitt sem kennari við Háskóla Íslands starfsemi Borgarbókasafnsins?

Ég lít á Borgarbókasafnið, ásamt öðrum bókasöfnum á Íslandi, sem mikilvæga samstarfsaðila í menntun og rannsóknum. Sem prófessor í bókasafns- og upplýsingafræði snýst starf mitt um kennslu og rannsóknir, og ég tel að háskólar og opinber starfsvettvangur ættu að vera í nánu samtali sín á milli. Eins og fyrrverandi doktorsleiðbeinandi minn sagði einu sinni: starfsgreinar eins og læknisfræði þróast í gegnum náin tengsl milli rannsókna og klínískrar vinnu. Ég tel að bókasöfn séu ekkert öðruvísi. Menntun í bókasafnsfræði nýtur góðs af sterku samstarfi við stofnanir sem vinna beint með samfélögum og bókasafnsnotendum á hverjum degi.

Rannsóknir hjálpa okkur að skilja betur hvernig bókasöfn þróast, hvaða áhrif bókasafnsþjónusta hefur á samfélög og hvernig bestu starfsvenjur geta styrkt greinina. Jafn mikilvægt er að bókasafnsfræðingar koma með ómetanlega sérþekkingu í gegnum skilning sinn á þörfum samfélagsins, þróun þjónustu og raunveruleika daglegs starfs. Í grunninn snýst þetta um að byggja upp þekkingu saman og styrkja starfsgreinina á þann hátt sem hjálpar til við að móta stefnu og víðtækari umræðu um framtíðarhlutverk bókasafna í samfélaginu.

Þessi hugsun hefur haft mikil áhrif á starf mitt við Háskóla Íslands, þar sem við höfum verið að endurskoða þætti í meistaranámi okkar í upplýsingafræði (MIS) til að endurspegla betur hið síbreytilega og sífellt mikilvægara hlutverk sem bókasöfn gegna nú í samfélaginu. Næsta haust erum við að taka upp nýtt námskeið, Undirstöður bókasafns-, skjalasafns- og upplýsingastétta (Foundations of Library, Archive, and Information Professions), og setja af stað endurhannað námskeið í Skipulag þekkingar (Organization of Knowledge) sem hluta af þessari áframhaldandi þróun. Markmið okkar er að vinna náið með bókasafnsfræðingum og virkja þá beint í kennslu, bæði til að færa sérþekkingu þeirra beint inn í kennslustofuna og til að skapa tækifæri fyrir nemendur og starfandi fagfólk til að hittast, skiptast á hugmyndum og læra hvert af öðru. Ég lít á þetta sem mikilvæga leið til að styrkja faglegt samfélag okkar, en jafnframt að skapa rými fyrir okkur til að kanna nýja möguleika saman og halda áfram að víkka út mörk þess sem sviðið okkar getur orðið.

Eru einhver bókasafnsþjónusta eða verkefni sem þér finnst sérstaklega mikilvægt að hlúa að?

Ég hef sérstakan áhuga á þjónustu og dagskrárliðum sem sameina fólk og skapa tækifæri til þátttöku og samskipta. Rannsóknir sýna að svona félagslega miðuð þjónusta getur skipt raunverulegu máli með því að efla inngildingu, draga úr einangrun og hjálpa fólki að þróa með sér sterkari tilfinningu um að tilheyra samfélagi sínu. Ég tel þó jafn mikilvægt að bókasöfn haldi áfram að fjárfesta í hlutverki sínu við að styðja við lestur, læsi og aðgengi að þekkingu. Þegar rangfærslur, vaxandi upplýsingaflækja og minnkandi lestrarvenjur skapa verulegar samfélagslegar áskoranir, eru bókasöfn enn ein af fáum stofnunum sem eru í einstakri aðstöðu til að bregðast við.

Það sem vekur mestan áhuga minn er að sjá bókasöfn gera tilraunir með nýjar leiðir til að sameina þessi hlutverk, hvort sem er með samsköpunarverkefnum, samlestrarverkefni eða öðrum samtalsmiðuðum aðferðum sem hjálpa til við að virkja þá þekkingu sem felst í söfnum, á sama tíma og ólík sjónarhorn koma fram. Ég sé miklar tilraunir með þetta hér á Íslandi, bæði innan þessa bókasafnskerfis og víða annars staðar. Þar fer fram mikið skapandi og nýstárlegt starf, sérstaklega hvað varðar það hvernig bókasöfn eru að endurhugsa rými og kanna hvernig efnislegt umhverfi getur betur stutt við samfélagsmiðað nám og samveru.

Það sem ég finn sérstaklega hvetjandi er að íslensk bókasöfn eru að miklu leyti hluti af þessari víðtækari þróun innan bókasafnsgeirans og eru í sífellt betri stöðu til að leggja ekki aðeins sitt af mörkum til norrænna og alþjóðlegra samræðna, heldur einnig til að móta þær. Það sem gleður mig sérstaklega við að vera aftur komin til Íslands er tækifærið til að vinna náið með bókasöfnum og bókasafnsfræðingum, kanna nýja möguleika saman og hugsa sameiginlega um hvert starfsgreinin getur stefnt næst. Ég hlakka einnig til að hjálpa til við að auka alþjóðlegt sýnileika þessa starfs með samvinnurannsóknum, ritgerðum og ráðstefnum.

Hvernig geta bókasöfn þróast sem best til að mæta kröfum hins ört breytilega heims?

Þegar litið er til baka yfir sögu bókasafna held ég að eitt verði mjög ljóst: bókasöfn hafa alltaf þróast samhliða samfélaginu og sá hæfileiki til aðlögunar er einn mesti styrkur þeirra. Í gegnum söguna hafa bókasöfn endurspeglað upplýsingaumhverfi og tækni hvers tíma, allt frá handritum og prentmenningu til netsins og nú sífellt meira gervigreindar. Að mörgu leyti hafa breytingar og endur-uppfinning alltaf verið hluti af því sem bókasöfn gera.

Ég held að ein af helstu áskorunum okkar tíma sé sú að fólk verður að rata um sífellt flóknara upplýsingaumhverfi, á meðan það lifir í samfélögum sem verða sundraðri, pólariseraðri og félagslega einangraðri. Bókasöfn eru í einstakri stöðu til að bregðast við þessum áskorunum með því að þjóna sem traustir viðmiðunarpunktar, vera leiðarljós á óvissutímum þar sem fólk getur nálgast áreiðanlega þekkingu, þróað með sér gagnrýna hugsun og fundið tengsl. 

Ég held líka að það sé mikilvægt að muna að bókasöfn eru enn nokkur hinna fáu sannarlega opinberu rýma þar sem fólk getur mætt hvert öðru, miðlað þekkingu og sjónarhornum og þróað með sér nýjan skilning. Á tímum þegar félagsleg spenna, og í sumum tilfellum ólga, vex á heimsvísu, hjálpa bókasöfn við að styrkja samfélagslega seiglu og veita mikilvægt jafnvægi með því að efla tengsl, umburðarlyndi og upplýsta ákvarðanatöku. Ef við viljum sterk samfélög og öflug lýðræðisríki, þá þurfum við bókasöfn.

Fyrir mér styrkir þetta líka þá vissu að vísindafólk, kennarar, bókasafnsfræðingar og stefnumótendur hafa öll mikilvægu hlutverki að gegna í því að halda áfram að sýna fram á þau gildi sem bókasöfn veita og tryggja að þau séu áfram miðlægar stofnanir í samfélögum okkar.

Hvaða þjónustu sérðu fyrir þér að bókasöfn framtíðarinnar ættu að veita?

Ég held að bókasöfn framtíðarinnar muni að mörgu leyti halda áfram að gera það sem góð bókasöfn hafa alltaf gert, en á þann hátt að þau bregðist við sífellt flóknari og breytilegum heimi. Þau hafa alltaf verið eðlislægar, framsýnar stofnanir sem þróast stöðugt samhliða samfélaginu á sama tíma og þau hjálpa fólki að takast á við breytingar og búa sig undir það sem koma skal.

Í kjarna sínum veita bókasöfn fólki tækifæri til að halda áfram. Þau bjóða upp á aðgang að þekkingu, gögnum og rýmum sem hjálpa okkur að læra, aðlagast og skilja betur heiminn í kringum okkur. Jafn mikilvægt er að bókasöfn skapa tækifæri fyrir fólk til að kynnast nýjum sjónarhornum og taka þátt í þeirri tegund samræðna sem hjálpa samfélögum að vaxa, á sama tíma og þau styrkja þá umræðu og upplýstu þátttöku sem heilbrigt lýðræði byggir á.

Að mörgu leyti er það einmitt það sem gerir bókasöfn að stofnunum sem eiga ávallt við. Þau varðveita ekki einungis þekkingu fortíðarinnar; þau hjálpa einstaklingum og samfélögum að ímynda sér og byggja þá framtíð sem þau vonast til að skapa. Ég trúi því að það muni verða áfram þannig. Ef eitthvað er, þá munu bókasöfn verða enn mikilvægari vegna þess að þau eru áfram meðal þeirra stofnana sem hjálpa okkur að færast í átt að þeirri framtíð sem við vonumst til að byggja, bæði sem einstaklingar og samfélög.